Το Βιβλίο της Ζούγκλας είναι μια σειρά ιστοριών που γράφτηκε το 1894 από τον Rudyard Kipling για χάρη της μικρής του κόρης και αργότερα (1967) μεταφέρθηκε στη μεγάλη οθόνη από τον Walt Disney με αλλαγές στους χαρακτήρες του βιβλίου. Ο Kipling γεννήθηκε και έζησε μέχρι την ηλικία των έξι στην Ινδία, όπου επέστρεψε ξανά στην ενήλικη ζωή του για να δουλέψει. Οι ιστορίες του βιβλίου του εμπεριέχουν όσα ο ίδιος γνώρισε, είδε, άκουσε αλλά και φαντάστηκε ότι συμβαίνουν στην ινδική ζούγκλα. Μέσα από τις ιστορίες του, ο Kipling περνάει μαθήματα ηθικής για την κοινωνία, την οικογένεια, το σύνολο αλλά και το άτομο. Για άλλους, το Βιβλίο της Ζούγκλας αντικατοπτρίζει το πολιτικό κλίμα και αίσθημα της εποχής καθώς βρίθει από υπονοούμενα σχετικά με την αποικιοκρατία, τον κόσμο της Ανατολής και της Δύσης, τον άνθρωπο και τη φύση.

Όπως γίνεται κατά κόρον με την τέχνη, οι χαρακτήρες, οι συμβολισμοί και τα αρχέτυπα μεταφέρουν το δέκτη σε βαθύτερα επίπεδα ψυχολογικής συνειδητοποίησης. Οι πρωταγωνιστές των ιστοριών είναι ανθρωπόμορφα ζώα που ζουν ακολουθώντας ηθικούς κανόνες, έμμεσα εκπαιδεύοντας το παιδικό κοινό. Η επιλογή του κάθε ζώου σε σχέση με το ρόλο που διαδραματίζει στο παραμύθι δεν είναι τυχαία, ενώ η μόνη ανθρώπινη μορφή του παραμυθιού, ο Μόγλη, χρησιμεύει ακριβώς για να διευκολυνθεί η ταύτιση του αναγνώστη με τον πρωταγωνιστή. Τι κρύβεται όμως στην εκδοχή της παιδικής ταινίας πίσω από τα ζώα της ζούγκλας και ποιοι είναι οι συμβολισμοί που εντέχνως ο Kipling έκρυψε πίσω από τον αγώνα της επιβίωσης και το νόμο της ζούγκλας;

Baloo- Η καφέ αρκούδα

Ο Μπαλού είναι η μεγάλη καφέ αρκούδα που κατοικεί στη ζούγκλα και αναλαμβάνει τη διαπαιδαγώγηση του Μόγλη. Ο Μπαλού συμβολίζει την ευτυχία, την ολοκλήρωση του εαυτού, την κατάσταση στην οποία βρίσκεται αυτός που έχει βρει το νόημα της ζωής. Μέσα από ένα, κατά το φαίνεσθαι μόνο, απλοϊκό τραγούδι διδάσκει στο μαθητευόμενό του ότι το νόημα της ζωής βρίσκεται στα μικρά, καθημερινά πράγματα και αυτά είναι που φέρνουν την ευτυχία.

Ο Μπαλού, επίσης, συμβολίζει τη μητρική φιγούρα, αυτή που διδάσκει και καθοδηγεί το μικρό της, αυτή που ακόμη και με κίνδυνο της δικής της ζωής φροντίζει να εξασφαλίσει την ζωή του παιδιού της. Η επιλογή του συγκεκριμένου ζώου για να συμβολίσει τη μητρική φιγούρα δεν είναι προφανώς τυχαία, καθώς η αρκούδα είναι ενδεικτικό παράδειγμα της αφοσίωσης και της προστασίας που δείχνει μια μητέρα στα παιδιά της.

Bagheera- Ο μαύρος πάνθηρας

Αντίθετα και συμπληρωματικά με τον Μπαλού, τη μητρική φιγούρα, εμφανίζεται ο μαύρος πάνθηρας Μπαγκίρα, ο οποίος φαίνεται να αναλαμβάνει τον πατρικό ρόλο απέναντι στο Μόγλη. Ο Μπαγκίρα είναι αυτός που έχει βρει το Μόγλη βρέφος παρατημένο στη ζούγκλα και τον έχει μεταφέρει σε μία οικογένεια λύκων που τον μεγαλώνει μαζί με τα μικρά της μέχρι που ο Μόγλη έχει πια μεγαλώσει αρκετά. Τότε ο Μπαγκίρα, ιδιαίτερα έξυπνος και υπεύθυνος που ενδιαφέρεται βαθιά για την ασφάλεια του Μόγλη προτείνει στην αγέλη της ζούγκλας να μεταφέρει ο ίδιος το παιδί στο χωριό των ανθρώπων όπου θα είναι ασφαλής και ανάμεσα σε ομοίους.

Ο Μπαγκίρα συμβολίζοντας την πατρική φιγούρα απεικονίζεται έξυπνος, ήρεμος προσεκτικός, με σχέδιο και αποφασιστικότητα βάζοντας πάνω από όλα την ασφάλεια του παιδιού. Η αγάπη του δεν είναι έκδηλη είναι, ωστόσο, υπαρκτή και δυνατή. Η σχέση του πάνθηρα με τον Μπαλού, είναι τεταμένη και απεικονίζει όμορφα την τεταμένη σχέση δύο γονιών που διαφωνούν τόσο με τον τρόπο ανατροφής του παιδιού όσο και με τον τρόπο ζωής του άλλου. Παρ’ όλα αυτά ο Μπαλού και ο Μπαγκίρα τελικά θα συνεργαστούν για το καλύτερο αποτέλεσμα για το Μόγλη που είναι φυσικά να γυρίσει στη φυλή του.

Kaa- Ο ινδικός πύθωνας

Ο Κάα είναι ίσως ο πιο παρεξηγημένος ήρωας του βιβλίου του Kipling στο οποίο απεικονίζεται ως ο μέντορας του Μόγλη καθώς και φιλικός προς τον Μπαλού και τον Μπαγκίρα και προσφέρεται να τους βοηθήσει. Στην αμερικάνικη κουλτούρα του ’60 βέβαια, σύμφωνα με τον Walt Disney, ένα φίδι δεν μπορεί παρά να συμβολίζει το κακό, το επικίνδυνο και τη θανάσιμη απειλή. Έτσι, στο κινούμενο σχέδιο ο χαρακτήρας του Κάα αλλάζει ολοκληρωτικά και παριστάνεται ως ύπουλος, πονηρός και χειριστικός με μοναδικό σκοπό να φάει «το μικρό ανθρωπάκι». Στο Βιβλίο της Ζούγκλας ο Kipling επιλέγει να χρησιμοποιήσει ένα φίδι για να συμβολίσει τη βαθιά σοφία, τη γνώση και την πνευματική δύναμη. Στην ταινία, από την άλλη πλευρά, ο Disney χρησιμοποιεί τον Κάα για να συμβολίζει το κακό, παραπέμποντας στον κήπο της Εδέμ και το φίδι που χειριστικά και ύπουλα πείθει την Εύα να φάει τον απαγορευμένο καρπό.

Colonel Hathi, Winifred and Hathi Jounior- Η οικογένεια ελεφάντων

Οι ελέφαντες παρελαύνουν στη ζούγκλα και ο Συνταγματάρχης Χάθι οδηγεί το λαό του δίνοντας εντολές και καθοδηγώντας. Στη γραμμή βρίσκονται επίσης, η γυναίκα του Συνταγματάρχη Γουίνφρεντ, και ο γιος τους, ο μικρός Χάθι. Ο Μόγλη με τον Χάθι γίνονται φίλοι και το μικρό ελεφαντάκι προσπαθώντας να μοιάσει στον πατέρα του διδάσκει το Μόγλη πώς να περπατάει στη γραμμή και πώς να στέκεται. Εδώ φαίνεται καθαρά η περηφάνια του παιδιού για τον πατέρα και η ανάγκη του να ακολουθήσει το πρότυπό του. Επίσης, το μικρό ελεφαντάκι που δηλώνει ότι όταν μεγαλώσει θα γίνει Συνταγματάρχης σαν τον πατέρα του συμβολίζει την επίδραση του πατρικού προτύπου και τη σμίλευση των ονείρων του παιδιού. Όσο για τον πατέρα και τη μητέρα ελέφαντα, αυτοί ακολουθούν επίσης πιστά τα πρότυπα του ρόλου τους. Ο πατέρας ελέφαντας ασχολείται με τη συμμόρφωση, την υπακοή, τη φροντίδα του εαυτού και εκμάθηση βασικών αξιών στο γιό του. Η Γουίνφρεντ από την άλλη πλευρά φαίνεται πως είναι η «γυναίκα πίσω από κάθε μεγάλο άντρα», η μητέρα που αν και δε δίνει τόση σημασία στη στρατιωτική εκπαίδευση του γιου της είναι αυτή που πάντα ανησυχεί για αυτόν. Η οικογένεια των ελεφάντων συμβολίζει την πραγματική οικογένεια, με τις διαφωνίες και τα μυστικά που κρύβουν οι γονείς, τους τρόπους που οι ρόλοι έχουν κατανεμηθεί και λειτουργούν μέσα στην οικογένεια, τους κοινωνικούς ρόλους των γονιών μέσα στην αγέλη καθώς και τη χρησιμότητα του καθενός στη διαπαιδαγώγηση του παιδιού.
Το παράδοξο, ωστόσο, στην επιλογή της οικογένειας των ελεφάντων για να αποτυπωθεί η οικογένεια και η κοινωνία είναι η μάλλον ανάποδη κατανομή των ρόλων. Είναι γνωστό πως οι αρσενικοί ελέφαντες ζουν μοναχικά, ενώ οι θηλυκοί ελέφαντες ζουν όλοι μαζί με τα μικρά τους, τα οποία και φροντίζουν συνεταιριστικά. Στο βιβλίο του ο Kipling βάζει τη Γουίνφρεντ να αντιτίθεται στον άντρα της πως αν δε βοηθήσει το μικρό Μόγλη θα αναλάβει εκείνη τα ηνία του λόχου, κάτι που φαντάζει αδιανόητο στον Συνταγματάρχη. Για να είναι πιο πιστή η ιστορία στην πραγματικότητα και να αντανακλά τις μητριαρχικές κοινωνίες των ελεφάντων, μάλλον θα έπρεπε εξαρχής η Γουίνφρεντ να οδηγεί το λόχο, αν και τότε δε θα μπορούσε να σκιαγραφηθεί με επιτυχία η οικογενειακή εικόνα και να ταυτίζεται με την οποιαδήποτε δυτική κοινωνία στην οποία ο ρόλος της γυναίκας ήταν απλά δευτερεύων.

King Louie- Ο βασιλιάς των πιθήκων

Στο Βιβλίο της Ζούγκλας ο Kipling αφιερώνει μια ιστορία στους πιθήκους της ινδικής ζούγκλας, οι οποίοι χωρίς εξουσιαστή και ιεραρχία απαγάγουν το Μόγλη. Στην ταινία του Disney ο λαός των πιθήκων απεικονίζεται πολύ διαφορετικά απ’ ότι στο βιβλίο, οι συμβολισμοί, ωστόσο, επιδεικνύουν μεγάλο ενδιαφέρον για να παραληφθούν. Οι υποτακτικοί του βασιλιά Λούη ακολουθώντας τις διαταγές του παίζοντας και πειράζοντας το Μόγλη τον κλέβουν και τον μεταφέρουν στο βασίλειο των πιθήκων όπου ο Λούη έχει στεφθεί βασιλιάς. Ο Λούη θέλει απεγνωσμένα να γίνει ο ίδιος άνθρωπος και πιστεύει πως αν κατακτήσει τη γνώση της φωτιάς θα καταφέρει να ανυψωθεί σε κύριο όλων. Έτσι, χρησιμοποιεί το Μόγλη για να του μάθει πώς να ανάβει φωτιά αν και ο καινούριος του ακόλουθος δεν γνωρίζει πώς να τον βοηθήσει. Η φωτιά, το «κόκκινο λουλούδι» όπως την ονομάζει ο Λούη, αποτελεί το μεγαλύτερο «όπλο» στη ζούγκλα, και αυτός που γνωρίζει πώς να τη δημιουργήσει και πώς να τη σβήσει μπορεί να επιβληθεί στα υπόλοιπα πλάσματα. Στην ελληνική μυθολογία ο Προμηθέας κλέβει τη φωτιά από τους θεούς του Ολύμπου για να τη σώσει στην ανθρώπινη φυλή και τιμωρείται με τον πιο φρικτό τρόπο για αυτή του της ασέβεια. Στην τραγωδία του Αισχύλου, Προμηθέας Δεσμώτης, ο ίδιος ο Προμηθέας αφηγείται ότι έκλεψε τη φωτιά από τον Ήφαιστο και της έδωσε στους ανθρώπους, «προίκα μεγάλη», όπως τη χαρακτηρίζει, για να τη χρησιμοποιήσουν στις επιστήμες και της τέχνες. Η απόκτηση της φωτιάς έχει συμβολική αλλά και πραγματική σημασία, καθώς διαχωρίζει τα ανώτερα από τα κατώτερα πλάσματα και ορίζει τον κάτοχο της εξουσίας.

Ο βασιλιάς Λούη παρουσιάζεται ως ένα ζώο που θέλει να έχει κύρος και δύναμη επάνω στους ακολούθους του, ενώ σχεδιάζει πώς να γίνει βασιλιάς όλων των ζώων της ζούγκλας. Το τραγούδι που τραγουδάει στο μικρό Μόγλη «Θέλω να γίνω σαν κι εσένα/ I wanna be like you» περιγράφει έκδηλα τις επιθυμίες του και τα σχέδιά του. Η θεία δίκη έρχεται ωστόσο για αυτούς που γίνονται άπληστοι και ξεχνούν το ποιοι πραγματικά είναι. Έτσι, μετά από ένα κυνηγητό που ξεκινούν ο Μπαλού με τον Μπαγκίρα για να σώσουν το Μόγλη, το βασίλειο του Λούη καταστρέφεται ολοσχερώς ενώ ο ίδιος απομένει να πασχίζει να σώσει τα συντρίμμια του.

Shere Khan- Η τίγρης της Βεγγάλης

Ο Σιρ Χαν είναι ο «κακός» χαρακτήρας της υπόθεσης, ο φόβος και ο τρόμος των ζώων της ζούγκλας, ο λόγος για τον οποίο ο Μόγλη πρέπει να μεταφερθεί με ασφάλεια στο χωριό των ανθρώπων. Ο Σιρ Χαν σε περασμένες εποχές ήταν καλός φίλος με τον Μπαγκίρα, το Μπαλού, το βασιλιά Λούη και το Στρατηγό Χάθι, ώσπου οι άνθρωποι που μπήκαν στη ζούγκλα σκότωσαν την οικογένειά του και εκείνος έγινε αυτό που ήταν γραφτό του να γίνει, ένα αιμοσταγές αρπακτικό. Μετά το θάνατο της οικογένειάς του ανέπτυξε ένα μεγάλο φόβο για τους ανθρώπους και τα όπλα και έβαλε σκοπό της ζωής του να μην αφήσει τίποτα από τα δύο να εισχωρήσει στη ζούγκλα ξανά. Έτσι, ο Μόγλη παρουσιάζεται σαν απειλή στην ισορροπία της ζούγκλας που ο Σιρ Χαν θέλει να αποκαταστήσει.

Ο Σιρ Χαν παρουσιάζεται ως απίστευτα έξυπνος, εγωιστής και κομπαστικός, έτοιμος να κατασπαράξει τα θύματά του χωρίς να νιώθει ενοχές ή τύψεις. Οι τρόποι του είναι εξαιρετικοί, είναι ευγενικός με ήρεμη φωνή και θυμίζει έντονα Βρετανούς λόρδους, όπου η ευγένεια και οι τρόποι μπορεί να είναι απλά το προσωπείο μιας πολύ σκληρής προσωπικότητας.

Καθ’ όλη τη διάρκεια του βιβλίου ο Σιρ Χαν προσπαθεί να φτάσει στο Μόγλη και να τον σκοτώσει, προσπαθώντας έτσι να προστατέψει το χώρο του, τη ζούγκλα. Μετά από πολλές προσπάθειες τελικά έρχεται αντιμέτωπος με τον άνθρωπο, ο οποίος αμφισβητεί τη δύναμή του και δεν δείχνει φόβο, εξαγριώνοντας τον τίγρη που ορμάει να τον κατασπαράξει. Η μάχη ξεκινάει ταυτόχρονα με μια καταιγίδα που δημιουργεί το κατάλληλο πλαίσιο για την κάθαρση. Η θεία δίκη κάνει και πάλι την εμφάνισή της και ο Μόγλη γλιτώνει δένοντας ένα φλογισμένο κλαδί στην ουρά του τίγρη, ο οποίος τιμωρείται για τις πράξεις του από τον άνθρωπο και τη φωτιά, τους μεγαλύτερούς του φόβους.

Ο Σιρ Χαν συμβολίζει την εξουσία, τη δύναμη και το φόβο που μπορεί να επιβληθεί επάνω στα πάντα. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι συμβολίζει κατά κάποιο τρόπο τον δικτάτορα της ζούγκλας, αυτόν που είτε με τα λόγια είτε με τη δύναμη, καταφέρνει να κάνει το λαό να ακολουθεί το πρόσταγμά του.

Οι χαρακτήρες του Βιβλίου της Ζούγκλας τόσο στο χαρτί όσο και στο πανί γεννιούνται, διαμορφώνονται και αλλάζουν μέσα στο πλαίσιο της εποχής και της κοινωνίας. Το αξιοπερίεργο είναι πως ο Νόμος της Ζούγκλας παραμένει ίδιος τον 19ο, 20ο και 21ο αιώνα.

Ειρήνη Καρανικόλα – Ψυχολόγος

Η Ειρήνη Καρανικόλα σπούδασε ψυχολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) και πήρε το μεταπτυχιακό της δίπλωμα από το International Faculty of the University of Sheffield επάνω στην Ψυχολογία και Συμβουλευτική. Επίσης, ολοκλήρωσε ένα διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα επάνω στην Αμμοθεραπεία (Sandplay). Έχει παρακολουθήσει σύντομα προγράμματα σπουδών στην Αγγλία και την Ισπανία καθώς και πλήθος σεμιναρίων. Προσφέρει ατομική και ομαδική συμβουλευτική, υποστήριξη και θεραπεία σε παιδιά, εφήβους και ενήλικες, αλλά και σε ευάλωτους πληθυσμούς. email: info@karanikola.gr, website: www.karanikola.gr

 

Shares